چتر پیش از آنکه در ذهن امروز ما با باران گره بخورد، ابزاری برای سایه ساختن بود تا اینکه در جهان مدرن، در مسیر تغییر معیارهای زیبایی، سبک زندگی شهری و نگاه جنسیتی به لوازم جانبی، آرام‌آرام از زندگی روزمره کنار رفت، اما حالا موج‌های گرما و توجه دوباره به ‌سلامتی پوست ممکن است آن را دوباره به خیابان‌ها بازگرداند.

در تمدن‌هایی مانند مصر، چین، ایران، آسیا و سپس یونان و روم، چتر و سایبان نه‌فقط ابزار محافظت از آفتاب، بلکه نشانه قدرت و فاصله اجتماعی بودند. در تاریخ مد و پوشاک، چتر آفتابی همواره با ایده محافظت از پوست و حفظ آراستگی همراه بود.

در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، به‌ویژه در اروپا، پوست روشن نشانه آسایش، طبقه اجتماعی بالاتر و بی‌نیازی به کار در فضای باز بود. در چنین فرهنگی، چتر آفتابی ابزاری شیک و زنانه‌ای به شمار می‌رفت که علاوه بر نقش عملی، بخشی از ظاهر آراسته زنان طبقه متوسط و مرفه به شمار می‌رفت. تا اینکه از دهه ۱۹۲۰ به بعد، معنای پوست آفتاب‌خورده تغییر کرد و «برنزه بودن» در غرب، به نشانه تعطیلات، ساحل، اوقات فراغت، سلامتی و زندگی مدرن تبدیل شد و چتر آفتابی که زمانی نشانه ظرافت و جایگاه اجتماعی بود، به‌تدریج قدیمی، ازمدافتاده و بیش‌ازحد زنانه به نظر آمد.

عامل دیگر، تغییر شکل زندگی شهری است. چتر آفتابی در شهر مدرن اغلب مزاحم تلقی می‌شود: یک دست را اشغال می‌کند، در پیاده‌روهای شلوغ جا می‌گیرد و با کیف، موبایل، لیوان قهوه، مترو و اتوبوس سازگار نیست. در حالی که عینک آفتابی، کلاه، کرم ضدآفتاب و لباس‌های ضدپرتو فرابنفش، راه‌حل‌های کم‌دردسرتری به نظر می‌رسند. از سوی دیگر، چتر آفتابی در بسیاری از جوامع غربی همچنان بار جنسیتی دارد و بیشتر شیئی زنانه، نمایشی یا حتی قدیمی دانسته می‌شود.

اما شرق آسیا مسیر متفاوتی پیمود. در ژاپن، چتر آفتابی هنوز بخشی از فرهنگ روزمره محافظت در برابر خورشید است. ووگ در گزارشی درباره «هیگاسا» (Higasa)، چتر آفتابی ژاپنی، آن را ادامه‌ای مدرن بر سنت قدیمی سایبان‌های ژاپنی می‌داند؛ ابزاری که هم کارکرد زیبایی دارد، هم از پوست محافظت می‌کند و هم برای مقابله با گرما استفاده می‌شود.

در ژاپن، زنان، مردان و کودکان در روزهای آفتابی از چترهای ضد پرتو فرابنفش استفاده می‌کنند و این فرهنگ در کره جنوبی و چین نیز با محافظت از پوست پیوندی پررنگ دارد.

در ایران نیز چتر در اصل معنایی نزدیک به سایبان آفتابی داشت و فقط ابزار روزهای بارانی نبود. واژه چتر (čatr) بازمانده زبان پهلوی و فارسی میانه را در فرهنگ‌های فارسی، چیزی برای محافظت از آفتاب بر بالای سر تعریف کرده‌اند و آن را با واژگانی مانند سایبان، آفتاب‌گیر و سایه‌افکن هم‌معنا دانسته‌اند.

در ایران باستان، چتر یا سایبان بیشتر نشانه قدرت و شان سلطنتی بود و در شمایل‌نگاری درباری، با اقتدار و تشریفات پادشاهی پیوند داشت.

در دوره قاجار، چتر به شکل مدرن‌تر و وارداتی وارد زندگی شهری شد و در آغاز، بیش از باران، برای محافظت از آفتاب به کار می‌رفت. نکته اینجا است که در ایران، زنان با سرپوش‌های سنتی، شال، کلاه و چارقد و مردان با عبا، کلاه، دستار یا پوشش‌های سر و شانه، خود را از آفتاب حفظ می‌کردند. یعنی فرهنگ محافظت از آفتاب وجود داشت، اما الزاما با چتر نبود.

امروز در ایران، چتر بیشتر با باران شناخته می‌شود و استفاده از آن زیر آفتاب برای بسیاری از مردم غیرعادی یا حتی کمی نمایشی به نظر می‌رسد. همین رایج نبودن خود به مانعی اجتماعی تبدیل شده است. بسیاری از افراد احتمالا می‌دانند چتر آفتابی از کلاه یا عینک هم محافظت بیشتری ایجاد ‌کند، اما چون در خیابان کمتر دیده می‌شود، ممکن است از استفاده از آن خجالت بکشند.

نمونه روشن این رفتار را می‌توان در سفر حج دید: زائران ایرانی، زن و مرد، در مکه و مدینه از چتر استفاده می‌کنند، چون هم به‌ دلیل شدت گرما توصیه می‌شود و هم در میان جمعیت رفتاری عادی است، اما بسیاری از همان افراد پس از بازگشت به ایران، چتر آفتابی را از زندگی روزمره حذف می‌کنند. این نشان می‌دهد مشکل فقط نیاز یا کاربرد نیست. مسئله عادی‌سازی فرهنگی است. اگر استفاده از چتر آفتابی در شهرهای ایران رایج شود، احتمالا بسیاری از افراد بدون احساس متفاوت بودن، دوباره سراغ آن خواهند رفت.

این موضوع در ایران امروز معنای تازه‌ای هم پیدا کرده است. در سال‌های اخیر، زنان بیشتری در برابر حجاب اجباری مقاومت کرده‌اند یا در فضای عمومی پوشش اجباری را کنار گذاشته‌اند. در چنین شرایطی، چتر آفتابی می‌تواند برای بسیاری از زنان، جدا از هر بحث پوششی، ابزاری ساده و موثر برای محافظت از پوست، مو، سر و صورت در برابر تابش شدید خورشید باشد.

تابستان‌های ایران، به‌ویژه در شهرهای مرکزی، جنوبی و حتی تهران، هر سال گرم‌تر و فرساینده‌تر می‌شود و چتر آفتابی می‌تواند برای بخشی از محافظت‌هایی که پیش‌تر با پوشش‌های اجباری یا سنتی انجام می‌شد، جایگزینی سالم‌تر و ارزان‌تر باشد.

البته بازگشت چتر آفتابی به عرصه زندگی عمومی‌‌ــ اگر رخ دهد‌ــ احتمالا با شکل‌های توری و رمانتیک قرن نوزدهم یا نسخه کاغذی ژاپنی نخواهد بود. نسخه امروزی آن باید سبک، مقاوم، ضد پرتو فرابنفش، ساده، کم‌جا و خنثی از نظر نشانه‌های جنسیتی باشد؛ چیزی میان لوازم جانبی مد، ابزار سلامت و وسیله‌ای برای سازگاری با گرمای شهری.

چتر آفتابی اگر بخواهد دوباره وارد زندگی روزمره شود، باید از تصویر «وسیله‌ای نمایشی» فاصله بگیرد و به‌عنوان راهکاری عملی، سبز و قابل‌احترام برای مقابله با آفتاب شناخته شود.

در روزگاری که گرمایش جهانی، موج‌های گرما و نگرانی درباره سلامت پوست جدی‌تر شده است، شاید وقت آن باشد که به چتر آفتابی دوباره نگاه کنیم. این قطعه فراموش‌شده، برخلاف تصور امروز، نه عجیب است و نه تازه. بلکه بخشی از تاریخ طولانی انسان در سازگاری با آفتاب است. مسئله فقط این است که آیا جامعه دوباره آن را عادی، زیبا و کاربردی خواهد دانست یا نه.